Feeds:
Bài viết
Bình luận

Nhà văn hoá và nông thôn mới !


Nước Pháp mê văn hoá và có một nền văn hoá vĩ đại có 400 nhà văn hoá cộng đồng được xây dựng hơn nửa thế kỷ trước, và sau một thời gian thử nghiệm hoạt động thì nay đã gần như phá sản. Tại nước Nga, nơi khai sinh ra mô hình nhà văn hoá mà Việt Nam học theo và thực hiện rất trễ muộn thì đến nay không biết kiểu nhà văn hoá Soviet này có còn tồn tại không? Việt Nam thì trùng điệp các loại nhà văn hoá, và phân bố đều trên bề mặt đơn vị hành chính cấp cơ sở khắp lãnh thổ. Ngành văn hoá tự hào vì thành tích từ tiêu chí này (có lẽ đây là phần nhà nước phải chi ngân sách rất bộn để thực hiện).

Một anh bạn nói với tôi, nhà văn hoá là cái đình làng xã hội chủ nghĩa đấy ông ạ. Vì ảnh là người bắc nên nói nửa thiệt nửa giả nên tôi không hiểu ý một cách chính xác được, nhưng thấy khái niệm này ý vị thiệt !

Tôi thì từ thực tiễn quan sát thấy nó giống cái điếm hơn là cái đình. Vì cái đình làng ngày xưa là trung tâm 4 trong 1, nói vậy vì đình có 4 chức năng: hành chính, văn hoá, tâm linh và tình cảm. Còn cái đình làng XHCN chỉ có một chức năng chính trị thôi. Bởi vậy ở Tây Nguyên, người dân còn giúp tăng thêm chức năng bỏ củi, nhốt trâu bò và vứt vào đó những thứ lặt vặt có thể dùng sau này…

IMG_7170.JPG

Nhà rông bằng đá của bản Khuổi Ky (người Tày) tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.

Vậy nhà văn hóa ngày nay có phải là cái đình không ? Nó có đúng là cái đình XHCN không ?

Muốn vậy phải chú ý đến các phương diện liên quan đến thiết chế này như: chức năng xã hội, chủ nhân xây dựng và quản lý, vị trí của nó về mặt không gian trong đơn vị hành chính cơ sở cũng như trong tâm thức cư dân của cộng đồng đó…

Đình làng, như status hôm trước nói là một đầu não 4 trong 1, một trung tâm đa chức năng có khả năng quy tụ mọi hoạt động và mọi cư dân về đó. Và đình làng truyền thống là do cư dân trong làng góp vật lực, nhân lực để xây dựng nên, và sau đó chính họ bầu ra những nhóm, những “ban” khác nhau để quản trị và tổ chức hoạt động theo nguyện vọng của cư dân. Vị trí của nó vì thế được chọn lựa rất kỹ càng, thường là nơi trung tâm, cao ráo nhất, đẹp nhất về cả phương diện thế đất và phong thủy. Bởi vậy nên cái đình có một ví trí quan trọng trong tâm thức cư dân trong làng, quan trọng đến mức sau này, có nhà nghiên cứu văn hóa đã từ đây, khảo sát và đưa đến cả một kết luận quan trọng là người Việt có triết lý cái đình hẳn hoi.

Còn mô hình nhà văn hóa có lẽ là sự lai tạp vừa dựa trên cả model коммуна của Nga Soviet vừa dựa trên cái đình truyền thống của người Việt chăng ? Nên có người gọi nó là đình làng XHXN. Và cái gọi là “đình làng” này là do nhà nước cấp tiền để cho cán bộ địa phương (thôn ấp, xã phường và quận huyện) xây dưng theo phương thức chìa khóa trao tay rồi giao cho cũng chính cán bộ đia phương cai quản và tổ chức hoạt động (cho dân). Vì vậy, theo lẽ tất nhiên nó sinh ra chỉ có chức năng 1 trong 1 duy nhất: phục vụ chính trị. Và chính trị thời ký bá đạo nên tất nhiên khi có chuyện gì đấy thì dân được mời tới dự họp, hệ quả là dân thấy “cái đình mới” không là của mình, nó là cái gì đấy phiền hà. Cái đình mới, vì thế tựa như một nhà rông, nhà gươl, một đình làng không có linh hồn !?

Trong quan sát cá nhân, sự ra đời của cái đình-nhà văn hóa này chỉ được mong đợi tha thiết từ ngành văn hóa địa phương, vì nó là cơ sở được ghi trong báo cáo thành tích về sự phát triển văn hóa, về sự chi tiêu tăng lên cho ngành văn hóa địa phương (?)

Địa phương và ngành văn hóa thường xây dựng xong cái nhà là báo cáo, bàn giao, và tất nhiên ghi rõ trong báo cáo là ấp đó, xã đó đã có “nhà văn hóa”, đạt tỷ lệ bao nhiêu %… và ít khi biết là sau đó nó sẽ hoạt động ra sao ? Bởi vậy Tuệ mỗ tui, từ góc độ ngôn ngữ học thấy tên gọi “nhà văn hóa” không ổn chút nào, nói không ổn vì lẽ nó chỉ có cái nhà chứ đâu thấy văn hóa gì bên trong (?)

Thế nhưng cái nguy hại nhất, nếu nhìn trên tổng thể, chương trình nhà văn hóa này tiêu tốn tiền thuế một cách khủng khiếp nhất, và nó điển hình cho cách làm văn hóa sỗ sàng nhất, thô thiển nhất, vì nó áp đặt một mô thức chung lên toàn cõi Việt Nam, bất kể ở hải đảo, miền núi hay đồng bằng kênh rạch, phố phường, bất kể đó là cộng đồng người Kinh, Hoa, hay là người Tày, Thái, Bana, Khmer,… Tấm choàng văn hóa XHCN mặc nhiên trùm lên mọi thứ và tất nhiên biến mọi thứ đẹp nhất, đa dạng nhất và đậm đà bản sắc dân tộc, vùng miền nhất thành một món lẩu thập cẩm kiểu nồi thằng cố nghi ngút hơi nóng và hương vị khó tả !

Nhiều bạn hỏi có cắc cớ chi mà đi chơi ở vòng cung Đông Bắc trong cơn lắc lư mệt mỏi lại nói chuyện nhà văn hóa, nông thôn mới ?

Có thể nói đây là tác nhân đã trực tiếp gợi nên dòng suy nghĩ từ lâu là người chụp chung trong tấm hình này. Người con gái 32 tuổi, người Tày bản địa 100% là thuyết minh viên rất thẳng thắn và dí dỏm của động Ngườm Ngao, một danh thắng bậc nhất của tỉnh Cao Bằng hiện ở tại xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh. Cô có tên là Hoàng Thị Thúy, từng học về du lịch ở Hà Nội, về địa phương công tác, và hiện đang dự định tiếp tục học Cao học.

IMG_7153.JPG

Trong trao đổi về văn hóa sắc tộc, về nhà sàn, về nhà trình tường, về trang phục, khi chúng tôi băn khoăn về sự nhạt nhòa của văn hóa bản địa và sắc tộc tại các tỉnh miền núi phía bắc mà chúng tôi du khảo qua, thì cô Thúy nói luôn: Chương trình nông thôn mới, với những tiêu chí về kinh tế, về nhà ở, về văn hóa của chính phủ đưa tới đã đánh sâp hoàn toàn những giá trị bản địa và bản sắc văn hóa tộc người ở đây ! Cách nhân xét thực tế, thẳng thắn và đau đớn này dường như được cô quan sát và đúc kết từ lâu, nên khi vừa bắt chuyện, cô đã nói thẳng luôn.

Rất tiếc là không có thời gian nhiều nên chúng tôi đành mang kết luận mà chúng tôi cũng đã từng hồ nghi khi điền dã nhiều nơi trước đây về phố để suy nghĩ tiếp mà không thể hỏi thêm, nhận thêm những chi tiết cụ thể từ một người con gái người Tày thông minh và sắc sảo như thế này…

Advertisements

Đang đi bộ và ngái ngủ vì quá oải với ngày 7/11 thì đột nhiên nghe vút lên: Địt mẹ mày ! Cuộn thanh âm này khiến mỗ tui tỉnh ngủ hẳn. Và cũng khiến mỗ nghĩ mãi, nghĩ rồi mường tượng mãi…

Hoá ra cái kết cấu ngôn ngữ vỉa hè này cũng có chức năng hay phết: làm con người ta tỉnh ngủ ! Sao nó hay đến dzậy mà chẳng ai nghiên cứu ta ? Mỗ tui nhớ mãi cái prosody facts của phát ngôn này, nó biến điệu vi diệu: âm tiết 1 kết thúc bằng một phụ âm không vang nổ đanh một phát để khởi đà cho âm tiết 2 kết thúc ở đỉnh âm tiết bằng một nguyên âm dòng trước hơi rộng rồi la đà thành một âm trầm với nguyên âm a có trường độ ngắn kết lại bằng một âm lưỡng tính, khiến dòng ngữ lưu 3 âm tiết trở nên rõ rành mà nói theo dân Kẻ Chợ kinh thành là tròn vành rõ chữ. Có lẽ vậy mà nó làm người ta tỉnh ngủ, và có nhiều lý do để nghĩ ngợi…

43ecfbc5062103d50d3f6a928d008e9b--laugh-lines-the-words.jpg

Không biết có bao nhiêu biến thể (variants) kiểu này, và hình thái cốt lõi của nó là cái gì ?

Việc sử dụng kết cấu ngôn ngữ thông tục đặc dị này không biết bắt đầu từ bao giờ trong lịch sử Việt ngữ và phạm vi phân bố, phát triển như thế nào ?

Đặc biệt tần số sử dụng cơ hồ đang tăng lên cao trong thời đại này là có nguyên do từ đâu ? Nó là hành vi ngôn ngữ cá nhân hay là tập tính văn hoá ? Nó là kết quả của sự bột phát tâm lý hay là do kết tập của một ức chế lâu dài để con người ta buột thốt một cách vô thức như một hành vi sinh lý kiểu đánh rấm không cản địa được ?

Nó có phải một symbol văn hoá để đóng dấu vùng miền, phương ngôn lên người phát ngôn không ?

Nhưng ngẫm lại nó rất ý vị, nó khiến chủ thể phát ngôn xả được ẩn ức, chống bệnh trầm cảm chung, đồng thời tác động mạnh mẽ lên tri giác người nghe, từ đó khiến các công dân đều “được” đánh thức ra khỏi tình trạng ngái ngủ vốn lâu nay trở thành trạng thái bao trùm cộng đồng xã hội. Và từ hiện tượng vừa sinh học vừa xã hội này, người nghiên cứu có một case study hấp dẫn để nghiên cứu xã hội mà nó tồn tại. Theo chỉ dẫn của cụ Mars, nó được sinh ra từ cơ sở hạ tầng này, và với phẩm tính đại chúng và phổ biến, càng ngày trương phình và leo thang lên đến cả những tầng lớp trung lưu và thượng lưu, nên hiển nhiên nó chứng minh được sự thắng lợi to lớn của tầng lớp trí thức dân tuý và giai cấp bình dân.

Ôi cái tiếng nước Nam ta mới ý vị làm sao, và nếu nó được biểu diễn bằng một chất giọng Bắc kỳ tròn vành rõ chữ tiêu chuẩn quốc gia nữa thì hiệu năng thông tin và tỉnh ngủ hẳn sẽ lớn lao hơn bao giờ hết !

 


Nhìn thấy dân Việt quan tâm, lo lắng, trông ngóng và bàn luận về bầu cử Tổng thống ở Mỹ mới thấy dân Việt tầm phào, nhiều chuyện, nông nổi, ảo tưởng và khốn khổ làm sao…

Nói tầm phào, nhiều chuyện là vì cứ hóng mắt hóng mũi vào chuyện của người ta… Chuyện của mình tràn hê ra đường: chính thể độc tài, bất lực; môi trường bị đầu độc nghiêm trọng; hiểm họa xâm lăng của Tàu ngang cổ; nợ công ngập đầu; các giá trị cốt lõi về con người và cơ bản của xã hội bị lộn tùng phèo… Những chuyện như vầy thì không lo ?

Nói nông nổi và hy vọng ảo tưởng là vì nhiều người vẫn tin quyền lực quốc tế của người Mỹ sẽ ngăn chặn sự bành trướng của Tàu, can dự vào và làm thay đổi “nội chính” của nước Việt… Nước Mỹ không rảnh rỗi để làm chuyện tầm phào cho dân Việt ? Lịch sử đã thấy rõ, người Mỹ làm mọi thứ vì họ. Họ có tham gia vào các định chế và bảo vệ những giá trị cốt lõi, phổ quát của nhân loại trên toàn thế giới, nhưng với điều kiện quốc gia nào cần. Việt An Nam vốn đâu cần ba thứ này, nhân quyền hay tự do là thứ xa xỉ phẩm của chính quyền này. Vậy họ xen vào làm gì ?

15032118_10154323871993929_239607115059213720_n.jpg

Còn nói khốn khổ là vì qua chuyện người Việt quan tâm đến bầu cử kiểu Mỹ mới thấy họ thèm khát tự do biết bao, và cũng thiếu thốn dân chủ biết bao ! Hướng đến bầu cử tự do kiểu Mỹ là cách phóng chiếu, vượt thoát khỏi thực tại bi đát của người Việt hiện tại… Như sống trong giấc mơ giữa ngày của người Việt vậy ?

Rồi sau bầu cử ở nước Mỹ xa xăm kia, cái ao tù trì đọng những giá trị lưu niên xứ Việt lại phẳng lặng tờ trong sương mù ảm đạm, nơi thi thoảng sẽ vọng lên tiếng ù uôm quen thuộc của bầy cóc nhái lịch sử mà thôi !

(Ngày 9/11/2016)

Saigon bữa rày trời mưa hay nắng ?


Một dòng ngữ lưu chắc qua minh mông đại dương, không biết từ Catalonia hay Melbourne giữa đêm thanh vắng cứ âm âm dội vào màng nhĩ, giọng nửa gần như Kim Tử Long, nửa gần như Thanh Thanh Hiền.

Nó khiến Tuệ mỗ phải thưa:

Dạ thưa anh chị, Saigon bữa rày khi mưa khi nắng. Chỉ có UBND TP.HCM (chứ hổng phải Saigon!) vừa rứt ruột chuyển 1.300 tỷ cho tuyến Metro 1 để khỏi bị đối tác kiện thưa, và nhân dân bớt sợ đoàn quân lê dương Tập Cận hoàng lăm le thôn tính…

tải xuống.jpg

Dạ thưa, Saigon bữa rày lúc nắng lúc mưa. Chỉ có người không đội mũ bảo hiểm ra đường nhiều hơn. (Có lẽ họ kéo nhau đi ăn thịt cầy ? Em nghe người ta kháo nhau đi ăn thịt cầy mà không đội mũ, thì thịt cầy sẽ thơm nhức răng hơn !?). Cái này là cái mới của Saigon đây !

Dạ thưa, Saigon bữa rày vừa nắng vừa mưa. Chỉ có triều cường tiến bộ hơn 2 – 3 cm. Nên thuỷ lộ tấp nập hơn nhiều…

Dạ thưa, Saigon giờ cũng đuối rồi, nên cũng xin nhắm mắt chút đây !

Thầy lang già


Buổi trưa lặng ngắt, và trắng xoá nước, trời và người bệnh, ông lang già cảm thấy lạnh xương sống rất lạ. Đây là ngày mới giữa tháng chín mà…

Đi dọc các hành lang và thẳng tới hội trường, ông thấy la liệt người bệnh màu trắng, đông đúc và bất động. Ông tới một con bệnh mà không thấy hồ sơ hay biểu tên gì, nhìn vào thẳng đồng tử đang mở to thì thấy con bệnh vẫn còn sống. Rồi ông vòng quanh, cứ hết sờ lên trán, rồi xuống chân những người bệnh dọc lối đi ngoằn ngoèo tưởng như vô tận… Ông quay lại và nhìn quanh, các con bệnh dường như giống nhau, vô danh, trắng tinh và giống nhau kỳ lạ về lâm sàng: chân nóng ấm nhưng đầu lạnh ngắt ! Vậy thì họ đã chuẩn bị chết chưa ?

Từ bối rối đến căng thẳng tận độ, lão thầy lang không tin vào trí nhớ về y văn của mình, nhãn giới của lão mở ra vô tận. Chợt lão vung tay vô thức sờ lên trán mình, rồi cúi xuống sờ gan ban chân mình, lạnh, nóng, lão sờ ngược lại, nóng, lạnh, rồi lão thử lại, vẫn vậy, đầu rất lạnh, lạnh tê tái, chân thì ấm, ấm nóng đều tới bẹn… Trời, chuyện lạ, vậy ta đã chết hay sống, vậy thì họ sống hay là chết ?

Lão lảo đảo bước ra ngoài hội trường, đúng vào giờ chính ngọ, nghĩ sẽ thắm một màu đỏ rực như hằng năm, nhưng không, mọi thứ trắng toát, và kéo dài lơ lửng bóng một con đường, như một ruy băng tang rất đẹp. Một mùi oi nồng lịch sử xộc lên khứu giác đã ngấm ngầm giúp lão lờ mờ hiểu, lão vẫn còn sống bên lề con đường vô định ở cõi này !

Giỗ chạp…


Năm nay đám giỗ cụ tổ, lão tiên chỉ ngồi lẩm nhẩm: cả tổng đông đúc giờ còn loe hoe vài nhúm, ông anh cả thì lo đại sự mông mênh, ông anh kế ở xa thì đã lụm khụm, thằng em kế thì có vẻ nổi khùng không rõ tâm trạng, giờ hình như chỉ có làng ta là còn chút tự tin, nên dù có khó khăn cũng phải làm vài mâm kỷ niệm. Nhẩm kỹ cũng chẳng biết mời ai, và mời không biết có ai đến không, đến ông trưởng nam nối dõi dòng tộc vinh quang thì cũng không mặn mà làm giỗ, lại phần thóc lúa cá mắm hao hụt, nợ nần tùm lum nên khách giữa làng cũng không nên có…

russian_revolution_centenary_2

Nhưng nghĩ kỹ lại ơn nghĩa sâu nặng với cụ tổ, và để xóm trên xóm dưới khỏi tán bàn hoài nghi về sự kiên định của mình, lão vuốt đầu bạc và quyết cạch cái rụp: Mần tới như xưa, giỗ !

Nên dân gian có thơ vịnh sử rằng:

Lão đầu bạc trầm ngâm
Kỷ niệm cách mạng nga
Ông xẩm mù ngồi đợi
Cách mạng tháng mười ba…

Làm xe ôm bao đồng…


Đang bồi hồi nhớ chuyện Tây Minh và tự hỏi sao sáng nay thần thức Nguyễn Hiếu Tín mạnh đến mức cho ta viết rồi có người khen chữ đẹp và gọi mình là Ngài, thì bỗng nhiên đầu đường Lê Văn Thịnh Bình Trưng xuất hiện một cần lao đầy bối rối, bối rối đến mức anh chàng lóng ngóng rớt điện thoại xuống mặt đường và bồn chồn tới lui. Sẵn lòng Lục Vân Tiên nên ghé dzô rồi hỏi: Em có chuyện chi dzậy ? Khuôn mặt đen đúa thất thần: ba em bịnh, em đón xe dzìa quê. Vì thuộc tầng lớp trí thức luôn luôn phục vụ giai cấp công nông nên ta tiến tới hỏi: Em đón xe đi mô ? – Ra ngã tư Bình Thái ! OK em lên xe đi ! Thế là cần lao vác balo lên vai và ngồi sau yên xe để tầng lớp trí thức đưa giai cấp công nông lên đường.

Hình như đến hồi trấn tĩnh, anh chàng hỏi xin số điện thoại và địa chỉ nhà, để hồi em lên thì đem chút tôm cua U Minh lên cảm ơn chú ! Trời, nhân dân của tui, tui là Vân Tiên chứ có phải Vân Tiền đâu, nên bèn chối từ. Tiện thể hỏi vài câu, cứ thế theo con đường, hình hài một cuộc đời trẻ tuổi hiện ra…

Hóa ra anh chàng không phải nông dân cũng không phải công nhân, vì làm thuê đủ thứ ngang dọc Trung Bộ và Nam Kỳ, giờ là thợ sắt, mỗi ngày được 400 ngàn (tính ra lương tháng là hơn tầng lớp trí thức công cộng như tui rôi !?), tên Khắc, cha tên Hào, quê Vĩnh Thuận, Kiên Giang, vùng này giáp với miệt Cà Mau, cách tỉnh lỵ Rạch Giá khoảng 80 cây, 27 tuổi nhưng đã hai vợ, vợ đầu không có con nên ông nội biểu lấy vợ hai, vợ hai sinh cho đứa con gái đã một tuổi rưỡi, nhưng quớ trời đất nhất là chuyện vợ hai của anh chàng giờ chưa lo gì được vì mới hơn 15 tuổi… Giật mình vì sợ mình đang chở “phạm nhân” nên truy hỏi: Dzậy sao chính quyền họ không hỏi tra gì dzụ này à ? Ảnh ỏn ẻn trả lời gọn: Bên nhà em quen công an nhiều nên họ đâu nói chi. Em quen hồi 14 tuổi, rồi lấy nhau có con, nhưng đâu có ai cho làm giấy hôn thú… Ông nội em đau yếu, ông dượng em bị xơ gan, bịnh dziện đã trả dzề tuần rồi, giờ đến lượt ba em lại lên Rạch Giá nữa… Nhà em có 3 người, 1 chị đầu lấy chồng Đài Loan đi 4 năm chưa dzề (dù mỗi năm cũng gửi dzề đều đặn 200 triệu), còn 2 anh em trai ở lại đi làm thuê… Nhưng giờ ổng bịnh thì tiền cũng không biết đâu đây !?

Lại nhớ ông Sơn Nam vần vũ: Sơn linh linh, địa linh linh, ôi U Minh…

Xuống ngã tư Bình Thái, trí thức tui xong nhiệm vụ, nên chia tay, cầu chúc anh chàng (đang tiến từ giai cấp nông dân lên giai cấp công nhân!) về bình yên và đến bịnh viện sớm nhất. Ảnh cứ cầm tay lắc lắc bồi hồi bịn rịn, thấy thiệt thương… Nhưng chàng đâu phải là Kiều Nguyệt Nga để Vân Tiên ngó ngàng, nên Vân Tiên sang ngang để đi chở hàng cho vợ kẻo trời mưa mau !

Ôi, nhân danh Âu Cơ, Lạc Long Quân và thiên địa thánh thần tràn lan, ối thiên địa quỷ thần ơi, nghiệp mạng con thực nặng nề, dù đã cố nghe lời vợ, lòng con đã khép, mũ ni che tai ra đường, thế mà những cuộc đời, những gương mặt cứ đập chát vào ngũ uẫn khiến tri giác con tê dại, bắt con phải nghĩ và ngồi bấm bấm mấy chữ bắt mệt !